4de Bataljon Transmissietroepen

Situatie op 10 mei 1940

Reglementaire benaming 4de Bataljon Transmissietroepen | 4ème Bataillon de Troupes de Transmissions | 4TTr
Type Verbindingseenheid
Ontdubbeld van Regiment Transmissietroepen
Onderdeel van 4de Infanteriedivisie
Bevelhebber Kapitein-commandant SBH Eugène De Greef
Standplaats Sint-Huibrechts-Hern
Samenstelling Staf
  Compagnie Telegrafisten (Lt A. Delvoie)
  Compagnie Radiotelegrafisten (Kapt A. Aubertin)

 Tijdens de mobilisatie

Van september ’39 tot januari ’40 bevindt het HK/4Div zich in het kasteel van Genoelselderen.

Staf/4TTr
Het 4de Bataljon Transmissietroepen (4TTr) wordt op 1 september 1939, bij afkondiging van Fase C van het mobilisatieplan, te Grimbergen opgericht als ontdubbelingsbataljon van het Regiment Transmissietroepen. Vanaf 2 september stromen de wederopgeroepen reservisten bestemd voor 4TTr toe te Grimbergen waar ze worden opgevangen door Kapitein-commandant SBH De Greef, bataljonscommandant van 4TTr. Drie dagen na zijn mobilisatie is het bataljon volledig voorzien van materieel en op 4 september marcheert het bataljon naar het station van Vilvoorde waar ze de trein nemen naar Tongeren. Vanuit het station van Tongeren wordt het bataljon doorgestuurd naar Millen, een dorp ten noorden van Tongeren, om er aangehecht te worden aan de 4de Infanteriedivisie (4Div) als organieke transmissie-eenheid van deze divisie. De 4Div staat op dat ogenblik al opgesteld langs het meest oostelijke deel van het Albertkanaal waar ze een waakscherm oprichten tussen Lixhe en Eigenbilzen als flankbeveiliging van de Versterkte Positie Luik. De divisiecommandant, Luitenant-generaal De Grave, en zijn staf installeren zich in het kasteel van Genoelselderen. Van noord naar zuid staan het 11Li, het 7Li en het 15Li opgesteld. Te Millen werkt Cdt SBH De Greef aan de paraatheid van de eenheid door onafgebroken oefenalarmen te ontketenen. De reactietijd om de gesteunde eenheid te vervoegen na ontvangst van een alarm wordt van drie uur dertig op achtentwintig minuten gebracht [1]. Tot 10 november staat de 4Div onder bevel van het IIIde Legerkorps (III/LK) dat zijn HK in de Citadel van Luik heeft geïnstalleerd. Wanneer begin november het Iste Legerkorps (I/LK) in Zuidoost Limburg toekomt en een legerkorpszone krijgt toegewezen van Lixhe tot Diepenbeek gaat de sector Lixhe – Eigenbilzen, en bijgevolg ook de 4Div, over van het III/LK naar het I/LK. Het HK van het I/LK wordt opgesteld in het gerechtsgebouw van Tongeren en tal van legerkorpseenheden installeren zich in de zone. Hierdoor moeten de telefoon- en radioverbindingen worden aangepast. 

De 4Div blijft deze sector bezetten tot begin januari. Op 5 januari 1940 wordt de 4Div aan het Albertkanaal afgelost waardoor de divisie zich kan vrijmaken voor een ver doorgedreven training in het Kamp van Beverlo nabij Leopoldsburg. Het 4TTr marcheert in de bijtende koude van Millen naar Beverlo en brengt samen met de rest van de divisie tien dagen door in het oefenkamp. Na dit trainingskamp wordt de divisie als reserve van het leger rechtstreeks onder bevel van het Groot Hoofdkwartier (GHK) geplaatst en neemt verschillende stellingen in tussen Diest en Hasselt. Het HK/4Div wordt opgesteld te Waanrode van waaruit telefoonverbindingen met de commandoposten van de infanterieregimenten worden gerealiseerd. In die periode kantonneert het 4TTr in een vervallen kasteel te Kersbeek-Miskom (kasteel Hoogemeyer – TBC) hetgeen heel wat ongenoegen veroorzaakt bij de manschappen. Op 28 januari keert de 4Div terug naar het Kamp van Beverlo, ditmaal voor een trainingsperiode van een maand. Eind februari wordt de divisie opnieuw onder bevel wordt geplaatst van het Iste Legerkorps (I/LK) om stelling te nemen achter het Albertkanaal tussen Eigenbilzen en Diepenbeek. Het 4TTr verhuist op 27 februari mee met rest van de divisie naar de nieuwe divisiesector en vestigt zich te Sint-Huibrechts-Hern, iets ten zuiden van Hoeselt waar het HK van de 4Div nu staat opgesteld.

Opstelling 4Div aan de vooravond van de oorlog (projectie op recente kaart)

Opstelling 4Div aan de vooravond van de oorlog (projectie op recente kaart)

Aan de vooravond van de oorlog bevindt de 4Div zich nog steeds in dezelfde sector. Rechts van de 4Div bevindt zich nu de 7de Infanteriedivisie (7Div) eveneens behorende tot het I/LK. De 7Div bezet stellingen tussen Lixhe en Eigenbilzen (exclusief). Links van de 4Div heeft de 1ste Infanteriedivisie (1Div) van het Cavaleriekorps (CK) post gevat. De drie infanterieregimenten van de 4Div staan in lijn opgesteld langs het kanaal. Het 11de Linieregiment (11Li) bezet de rechterondersector en sluit aan op de stellingen van de 7Div, het 7de Linieregiment (7Li) bezet de middenondersector terwijl het 15de Linieregiment (15Li) op de linkerflank staat opgesteld en de junctie maakt met de 1Div. Het 8ste Artillerieregiment (8A) levert de nodige vuursteun als divisieartillerie. Het bataljon zal bijgevolg instaan voor het realiseren van telefoon- en radioverbindingen tussen het Hoofdkwartier (HK) van de 4Div en de Commandoposten (CP) van de regimenten van de divisie alsook tussen de regimenten onderling. 4TTr zal ook verbinding moeten maken met het I/LK door aan te sluiten op het telefoon- en radionetwerk van het 21ste Bataljon Transmissies (21TTr) het organiek transmissiebataljon van het I/LK.

Cie Tg/4TTR
De Compagnie Telegrafisten (Cie Tg/4TTr) wordt bevolen door Lt Delvoie, die nog kan beschikken over OLt Maenhout en OLt Mayer om de compagnie te bevelen.

Cie RTg/4TTR
De Compagnie Radiotelegrafisten (Cie RTg/4TTR) wordt bevolen door Kapitein Aubertin, die de Lt Bonniver en de OLt Coutiez onder zijn bevel heeft. Aan de vooravond van de oorlog zijn alle radioploegen verdeeld over vier concentratiezones; Bilzen, Beverst, Waltwilder en Hoeselt. Vanuit deze vier locaties kunnen zij in geval van alarm onmiddellijk uitgestuurd worden naar nabijgelegen  gevechtscommandoposten van de eenheden van de 4Div.

Radiotelegrafisten aan een zender-ontvanger van het type E.R.P. (Emetteur-Recepteur Portatif).

Ploeg radiotelegrafisten aan een zender-ontvanger van het type E.R.P. (Emetteur-Recepteur Portatif).

Staf/4TTr
Het 4TTr is bij het uitbreken van de oorlog nog steeds gestationeerd te Sint-Huibrechts-Hern. Zoals gebruikelijk bij de verbindingstroepen zijn detachementen van het bataljon verspreid over de volledige divisiesector. Op de eerste oorlogsdag beseffen de manschappen van het bataljon dat het menens is wanneer bij eerste daglicht talrijke toestellen van de Luftwaffe het Albertkanaal overvliegen en de Belgische linies aanvallen. De luchtafweer schiet in actie en tracht de indringers neer te halen. De ten oosten van de 4Div opgestelde 7de Infanteriedivisie (7Div) wordt op 10 mei in alle vroegte aangevallen. De vijand voert luchtlandingen uit te Vroenhoven, Veldwezelt en Kanne en slaagt erin de bruggen van Vroenhoven en Veldwezelt intact te veroveren. Nog tijdens de voormiddag verovert de vijand een belangrijk bruggenhoofd op de westelijke oever van het Albertkanaal.

De Luftwaffe simuleert meerdere luchtlandingsoperaties door het droppen van parachutes met stropoppen in de zone van het Iste Legerkorps. Tegen het middaguur worden een 30-tal van deze “strooien soldaten” gevonden op het grondgebied van Sint-Huibrechts-Hern en verzameld op het bureau van de bataljonsstaf. Rond 19u00 passeren drie Panhard pantserwagens (oftewel Autos Mitrailleuses de Découverte – AMD) en een zestal Gnome-Rhône moto’s met zijspan van een Franse verkenningseenheid Sint-Huibrechts-Hern als voorhoede van het 1ste Franse Leger, dat de grens overgestoken is om ons land ter hulp te komen. De komst van de Fransen kan het moraal van onze troepen enigszins versterken [2].

Cie Tg/4TTR
De eerste taak van de Compagnie Telegrafisten (Cie Tg/4TTr) bestaat uit het verdubbelen van de telefoonlijnen tussen de verschillende commandoposten. Deze opdracht werd reeds tijdens de mobilisatie zorgvuldig gepland en bestaat uit het aanleggen van 40Km bijkomende lijnen. De compagnie rondt de taak af tegen 11u00. De Cie Tg/4TTr bemant daarnaast onder meer de civiele telefooncentrale van Bilzen. Om 11u15 komt een detachement van het 4de Bataljon Genie (4Gn) 1.000 zandzakjes leveren ter bescherming van de telefooncentrale van Bilzen tegen luchtbombardementen.

Cie RTg/4TTr
Na ontvangst van het werkelijk alarm worden de radiotelegrafieploegen van de Compagnie Radiotelegrafisten (Cie RTg/4TTR), vanuit de vier concentratiezones uitgestuurd naar de verschillende gevechtscommandoposten van de ondereenheden van de divisie. Elke radiotelegrafieploeg bestaat uit één gegradueerde (sergeant of korporaal) en vier manschappen die samen één zend- en ontvangststation bedienen. De radiotelegrafieploeg van Korporaal Albert Lefranc en zijn vier manschappen wordt vanuit zijn kantonnement in Beverst uitgestuurd naar de Staf van de IVde Groep van het 8ste Regiment Artillerie (8A). De compagnie meldt reeds om 03u30 dat het radionet bestaande uit vijftien stations operationeel is. 

Rokade van de 4Div om de dwarsstelling te bezetten op 11 mei 1940

Rokade van de 4Div om de dwarsstelling te bezetten op 11 mei 1940

Staf/4TTr
Tijdens de nacht van 10 op 11 mei wordt in de sector van de 7Div verbeten gevochten om de laatste stellingen. De rechter flank van de 4Div komt in gevaar. Om de Duitse aanval alsnog te stoppen beveelt het Iste Legerkorps een dwarsstelling (oftewel bretel) op te richten op de as Eigenbilzen – Mopertingen – Kleine-Spouwen – Rijkhoven en die vervolgens langs de Demer te vervolledigen tot in Tongeren. Deze dwarsstelling moet worden ingenomen door eenheden van de divisies in lijn waarbij de 4Div de stelling moet voorbereiden van Eigenbilzen tot aan Kleine-Spouwen, de 7Div is verantwoordelijk vanaf Kleine-Spouwen (inclusief) tot Tongeren. De orders voor de inname van de dwarsstelling worden door het I/LK verspreid om 03u00.

Om 08u00 beslist de divisiecommandant om het HK/4Div op te splitsen in een hoofdmoot (Voorwaarts HK onder bevel van LtGen De Grave) die verplaatst zal worden naar Ulbeek en een kleinere stafeenheid (Achterwaarts HK onder bevel van GenMaj Brabant ondersteund door Cdt Nannan en Lt Lousse) die achterblijft te Hoeselt om de terugtocht van de 4Div te bevelen.  Wanneer de Duitsers om 09u30 Herderen innemen en op het punt staan naar Rijkhoven door te stoten beslist de divisiecommandant om de commandopost te Hoeselt in allerijl te ontruimen. Door de gedeeltelijke terugtocht van het HK/4Div worden de orders aan de infanterieregimenten voor de stellingname op de dwarsstelling pas om 10u00 door het Achterwaarts HK verspreidt.

Talrijke transmissiedetachementen wordt gevraagd om hun materieel op te breken en terug te keren naar het bataljon in Sint-Huibrechts-Hern met het oog op de aftocht van het Albertkanaal. Bij een vijandelijke luchtaanval op Sint-Huibrechts-Hern worden enkele vrachtwagens van het bataljon beschadigddie verdekt en gecamoufleerd stonden opgesteld in een boomgaard. De officier administratie van het bataljon, Luitenant Administrateur R. Guidée, raakt gewond tijdens een bevoorradingsopdracht te Borgloon en moet worden afgevoerd naar het medisch-chirurgisch centrum van het Iste Legerkorps aldaar.  Lt Adm Guidée wordt krijgsgevangen genomen wanneer de Duitsers het veldhospitaal innemen.

Om 11u00 ontvangt het bataljon in zijn CP te Sint-Huibrechts-Hern het bevel om zich naar Ulbeek, toekomstige opstelplaats van het Voorwaarts HK, terug te trekken. Het Voorwaarts HK verlaat Ulbeek echter al om 15u00 om zich naar Kozen (noord van Sint-Truiden) te begeven. Het 4TTr dat te Ulbeek toekomt nadat het HK reeds vertrokken is verlaat Ulbeek om 16u00 richting Landen. Ondertussen staat het Voorwaarts HK al sinds 17u00 opgesteld te Kozen. Het bataljon is nog maar net aangekomen te Landen of wordt al doorgestuurd naar Lovenjoel met de opdracht zijn compagnies daar te hergroeperen.  Om 21u00 verplaatst het Voorwaarts HK zich van Kozen naar Bevekom  (oftewel Beauvechain), de nieuwe opstelplaat van het HK. De colonne van 4TTr wordt onderweg naar Lovenjoel onderschept en op de hoogte gebracht dat in Bevekom nieuwe kantonnementen opgezocht moeten worden.  

Cie Tg/4TTR
Bij de aftocht van het Voorwaarts HK blijft een ploeg centralisten van 4TTr achter op het Achterwaarts HK (ArW HK) van de 4Div te Hoeselt. Het ArW HK verneemt om 10u30 dat het HK van het I/LK naar Mechelen-Bovelingen (Marlinnes) wordt overgebracht. Hierop beslist GenMaj Brabant  om het ArW HK naar Schalkhoven te verplaatsen. Wanneer het ArW HK iets later uit Hoeselt vertrekt blijft de transmissieploeg van 4TTr achter bij gebrek aan transportmiddelen. Ze trekken te voet westwaarts maar worden ingehaald door de vijand en krijgsgevangen gemaakt.  De ploeg slaagt er echter in om te ontsnappen en om de bevriende linies terug te vervoegen. Ondertussen komt het ArW HK om 11u25 toe te Schalkhoven waar ze  stelling nemen in het kasteel. Omdat er vanuit het kasteel geen werkende telefoonverbindingen meer zijn en de transmissieploeg van 4TTr te Hoeselt werd achtergelaten kan er vanuit Schalkhoven geen verbinding gemaakt worden met de rest van de divisie. Er zit niets anders op dan het ArW HK onmiddellijk verder door te sturen naar Vliermaal waar de commandopost van het Eskadron Wielrijders van de 4Div (Esk Cy 4Div) zich bevindt. Wanneer het Achterwaarts HK om 12u00 aankomt te Vliermaal wordt via de CP van het Esk Cy 4Div voor de laatste keer contact gemaakt wordt met het Voorwaarts HK in Ulbeek. Omdat er geen verbinding gemaakt kan worden met de regimenten wordt verder doorgereisd naar Kortessem waar zich een civiele telefooncentrale bevindt. Wanneer Kortessem om 13u00 bereikt wordt stelt GenMaj Brabant vast dat de civiele telefooncentrale reeds preventief vernield is zodat zij niet intact in de handen van de vijand zou vallen. Hij kan ook hier geen verbinding meer maken met de rest van de divisiestaf noch met de eenheden. Bij gebrek aan een werkende telefoonverbindingen begeeft GenMaj Brabant zich om 13u30 dan maar fysiek naar de dwarsstelling van het I/LK om de eenheden persoonlijk te contacteren.

Cie RTg/4TTr
Vanaf 09u00 wordt het radionet van de 4Div afgebouwd. Zo zijn er van 15 radioposten van de compagnie nog slechts de helft in het radionet. Bij het 8A wordt slechts één radiostation operationeel gehouden, namelijk die van de Korporaal Lefranc bij de IVde Groep. Alle andere ploegen vertrekken naar Sint-Huibrechts-Hern.

Staf/4TTr
Rond 03u00 bereikt het bataljon Bevekom waar het HK/4Div zich reeds opgesteld heeft. Op dat ogenblik zijn de infanterieregimenten van de 4de Infanteriedivisie zich nog te voet aan het verplaatsen tot voorbij de Demer-Gete Stelling. Gedurende de rest van de dag zal de divisiestaf de terugtocht van de 4Div verder vanuit zijn HK te Bevekom coördineren. Omwille van het Duitse luchtoverwicht wordt de terugtocht van 4TTr overdag onderbroken en wordt de compagnies bevolen zich zo veel mogelijk aan vijandelijke luchtwaarneming te onttrekken. De Staf/4TTr ontvangt in de loop van 12 mei in zijn commandopost te Bevekom het bevel om door de K.W. Stelling te trekken en een nieuw kantonnement te zoeken ten westen van het Kanaal van Willebroek. De divisie zal zich aan het zuidelijke uiteinde van het Kanaal van Willebroek reorganiseren. Om 20u00 vertrekt het HK/4Div naar Nederokkerzeel waar het HK wordt opgesteld om de terugtocht verder te coördineren. Bij het invallen van de nacht volgt 4TTr de rest van de divisie bij de terugtocht naar de K.W. Stelling. De infanterie te voet legt de terugtocht af in twee nachtelijke etappes en zal pas op 13 mei de K.W. Stelling bereiken. 

Staf/4TTr
Het 4TTr komt ‘s ochtend aan te Veltem-Beisem nabij Leuven en zal er zich gedurende de rest van de dag klaar maken voor de volgende nachtelijke verplaatsing. De divisiestaf leidt nu de tweede etappe van de terugtocht van de 4Div vanaf zijn HK in Nederokkerzeel. Na het vallen van de duisternis verlaat het 4TTr Veltem-Beisem om zich naar Grimbergen te begeven dat bereikt wordt via de Brusselsesteenweg over Kortenberg en Zaventem. Het Hoofdkwartier van de divisie verhuist tijdens de nacht van 13 op 14 mei van Nederokkerzeel naar Gimbergen waar het HK onderdak vindt in Kasteel d’Overschie (oftewel Kasteel de Vorst).

Kasteel d'Overschie te Grimbergen

Kasteel d’Overschie te Grimbergen waar het HK van de 4Div staat opgesteld op 14 mei 1940.

Staf/4TTr
Het HK/4Div staat nu opgesteld in Kasteel d’Overschie te Grimbergen. Hier wordt Luitenant-generaal De Grave vervangen door Generaal-majoor Van Trooyen.

De rest van de 4Div komt aan in het kantonnementsgebied op de linkeroever van het Kanaal van Willebroek. Van zodra de eenheden zich installeren staat het 4TTr in voor het realiseren van telefoon- en radioverbindingen tussen het Hoofdkwartier (HK) van de 4Div en de Commandoposten (CP) van de regimenten in hun rustkantonnementen. Het 7Li kantonneert tussen Grimbergen en Strombeek-Bever, het 11Li te Humbeek, het 15Li in het kasteeldomein Drie Fonteinen ten westen van Vilvoorde en het 8A te Meise, Grimbergen en Strombeek-Bever. Er moet ook een een verbinding gerealiseerd worden tussen het Kasteel d’Overschie en het stadhuis van Vilvoorde waar het HK van het III/LK zich bevind.

Geplande opstelling van het III/LK voor de verdediging van het Kanaal van Willebroek

Geplande opstelling van het III/LK voor de verdediging van het Kanaal van Willebroek

Het Groot Hoofdkwartier (GHK) beslist in de namiddag dat drie divisies ten westen van het Kanaal van Willebroek zullen ingezet worden. Het is de bedoeling van het GHK om de opstelling van het veldleger langsheen de K.W. Stelling in diepte te dekken met een strategische reserve van drie divisies, onder het bevel van het het IIIde Legerkorps (III/LK). De 1ste Infanteriedivisie (1Div) zal zich klaar houden in de zone rond Kapelle-op-den-Bos en Beigem, de 4Div die zich reeds rond Grimbergen bevindt krijgt deze zone toegewezen en de in de gevechten te Lummen zwaar getroffen 14de Infanteriedivisie (14Div) zal post vatten tussen Kapelle-op-den-Bos en Breendonk. Daarnaast wordt te Vilvoorde, in opdracht van het III/LK, nog een Verzamelcentrum voor Afgezonderde Militairen ingericht om zoveel mogelijk ronddolende militairen van de 4Div terug te sturen naar hun juiste eenheden.

Staf/4TTr
Tijdens de nacht van 14 op 15 mei en de rest van de dag wordt uitgerust in de kantonnementszone achter het Kanaal van Willebroek. Tijdens de rustperiode wordt een overzicht gemaakt van de resterende gevechtscapaciteit van de divisie. De 4Div heeft tijdens de eerste vijf oorlogsdagen echter aanzienlijke verliezen in personeel en materieel geleden. Omwille van zijn gebrek aan inzetbaarheid zal de 4Div niet meer ingezet worden achter het Kanaal van Willebroek. De divisie zal worden doorgestuurd naar het achtergebied om te herconditioneren. De legerleiding beslist om de 4Div naar het Bruggenhoofd Gent over te brengen om er de bunkerzone ten zuidoosten van Gent (tussen de  oevers van de Schelde stroomopwaarts en stroomafwaarts van Gent) te bemannen. De eenheden zullen de verplaatsing aanvatten naar Gent tijdens de nacht van 15 op 16 mei .

De 4de Infanteriedivisie op 16 mei, na aankomst in het Bruggenhoofd Gent.

Opstelling van de 4Div op 16 mei, na aankomst in het Bruggenhoofd Gent.

Staf/4TTr
Het bataljon gaat op weg naar het Bruggenhoofd Gent. Via een tussenstop in Gontrode zal Merelbeke bereikt worden. Het hoofdkwartier bereikt zijn nieuwe standplaats te Sint-Denijs-Westrem om 05u30.  Na een nachtelijke mars komen ook de gemotoriseerde eenheden van de 4Div in de vroege morgen van 16 mei aan in het Bruggenhoofd Gent. De detachementen infanterie te voet worden in de loop van de voormiddag met autobussen van de Legerautogroepering (LAuGpg) van Wolvertem naar Gent getransporteerd. De diverse detachementen van 4TTr zetten zich aan het werk om de telefoon- en radioverbindingen in de hergroeperingszone mogelijk te maken. Het HK in Sint-Denijs-Westrem wordt verbonden met de CP van het 11Li dat zich hergroepeerd tussen Melle en Kwatrecht, de CP van het 7Li dat zich installeert tussen Gontrode en Bottelare en de CP van het 15Li dat een kantonnement heeft opgezocht tussen Merelbeke en Melsen. De divisie wordt voor zijn opdracht in het Bruggenhoofd Gent onder bevel geplaatst van het I/LK en zal zoals voorzien ontplooid worden tussen Semmerzake en Kwatrecht. Volgens het door de divisiestaf opgestelde plan zal het 7Li de ondersector Semmerzake-Munte (inclusief) bezetten. Het 15Li zal opgesteld worden tussen Munte (exclusief) en Betsbergebos (exclusief). Vanaf Betsbergebos tot Kwatrecht zal het 11Li in stelling gaan.  De baan van Gent naar Brussel te Kwatrecht wordt aangeduid als een kritiek punt, net zoals de baan naar Geraardsbergen in de ondersector van 15Li.

Later op de dag komt onverwachts het bevel van het geallieerd opperbevel (via de Franse Général d’Armée Billotte) om de K.W. Stelling prijs te geven zonder dat die ten volle verdedigd werd [3]. In het zuiden wist het Duitse leger immers een doorbraak te forceren over de Maas in de streek van Sedan en in het noorden heeft Nederland zich overgegeven. Het veldleger zal aan het eind van de dag de K.W. Stelling ontruimen en terugtrekken naar de lijn Terneuzen-Gent-Oudenaarde. Het Bruggenhoofd Gent wordt een scharnierpunt in deze nieuwe defensieve lijn en meerdere divisies worden vanaf de K.W. Stelling naar het Bruggenhoofd Gent gestuurd. Deze verplaatsing zal volgens plan twee dagen duren, de eerste eenheden van deze divisies zullen pas in de nacht van 18 op 19 mei in het bruggenhoofd toekomen. De nieuwe divisiecommandant, GenMaj Van Trooyen, beseft dat zijn gehavende divisie weer in de strijd geworpen zal worden.

Cie Tg/4TTR
Voor de defensieve stelling van de divisie worden langs de hoofdwegen voorposten uitgezet om de aankomst van de terugtrekkende Belgische eenheden te rapporteren en de aankomst van de vijand te melden. De Cie Tg/4TTr dient de telefoonverbinding met de voorposten te verzekeren. Er wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van het burgernetwerk.

Staf/4TTr
De divisiestaf verlaat Sint-Denijs-Westrem met de intentie om zich te installeren in Kasteel de Varens op het grondgebied van Melle.  Dit kasteel staat op dat ogenblik leeg en het hoofdkwartier moet dan ook wachten om er zich te installeren totdat de transmissietroepen een telefoonlijn naar het kasteel hebben kunnen aanleggen om het met het burgernet te verbinden.  Er wordt besloten om uit te wijken naar het Kasteel van Zwijnaarde (ook gekend als kasteel della Faille) [4] langs de Adolphe della Faillelaan waar wel telefoonlijnen beschikbaar zijn.

Staf/4TTr
De 4Div komt nu onder bevel van het VIde Legerkorps (VI/LK) dat de leiding zal nemen van de verdediging van het Bruggenhoofd Gent tussen Semmerzake en Kwatrecht. Het VI/LK zal hiervoor kunnen beschikken over de 2Div, de 4Div, de 5Div en de 1DivChA. Enkel de 4Div is reeds ter plaatse, de andere divisies hebben het Bruggenhoofd Gent nog niet bereikt. De 2Div en de 5Div zijn op terugtocht van de K.W. Stelling naar het TPG en bevinden zich nog tussen de Dender en de perimeter van het bruggenhoofd.  De 1DivChA wordt ingezet langsheen de Dender om de aankomende vijand te vertragen. 

Staf/4TTr
Bij aankomst van de rest van het veldleger op de nieuwe linie van Terneuzen over Gent tot Oudenaarde, worden de posities van de 4Div herschikt. De divisie wordt nu geconcentreerd in de centrale sector van het Bruggenhoofd Gent tussen Munte en Betsberg.  De staf van 4TTr wordt overgebracht naar Sint-Denijs-Westrem en verblijft in de buurt van het militaire vliegveld. De piste wordt tijdens de nacht van 19 op 20 mei aangevallen door de Luftwaffe.

Cie Tg/4TTR
De Cie Tg/4TTr legt de nodige telefoonverbindingen tussen het HK van de 4Div te Zwijnaarde en de commandoposten van de ondereenheden. Het 15Li stelt zich op ten zuiden van de Betsberg en zal een gedeelte van de bunkers in Moortsele bezetten. Het 7Li bezet de westkant van Moortsele tot Munte. Het 11Li wordt in reserve gehouden achter de stellingen van de twee regimenten in lijn maar moet wel pelotons leveren voor het bezetten van de drie voorposten nabij Scheldewindeke en Oosterzele. Deze voorposten moeten ook verbonden worden met het telefoonnet.

Staf/4TTr
De Duitsers maken om 09u00 contact met de troepen opgesteld in het Bruggenhoofd Gent. Terwijl er in de sector van de 2Div te Kwatrecht hevig wordt gevochten, blijft de vijandelijke actie tegenover de 4Div beperkt tot wat schermutselingen op en rond de voorposten. 

Staf/4TTr
De posities van het bataljon blijven ongewijzigd.

Staf/4TTr
De 4Div zal tijdens de nacht van 22 op 23 mei naar het Afleidingskanaal van de Leie gestuurd worden om de sector net ten noorden van Deinze te verdedigen. Het 4TTr dient zich om 20u00 naar Vinkt te verplaatsen. Het divisiehoofdkwartier zal eveneens in deze gemeente opgesteld worden.

De divisiecommandant, Generaal-majoor Van Trooyen, laat een speciaal telefoonnet aanleggen om de terugtocht naar het Afleidingskanaal zo goed mogelijk te kunnen opvolgen.  Op elk van de drie marsroutes van de divisie worden telkens drie telefoonposten geplaatst die elk verbonden worden met een directe lijn: een eerste post bij de start van de route, een tweede post bij het aangeduide overgangspunt over de Schelde en een derde post bij het eindpunt van de route.

Staf/4TTr
De divisie bereikt de westelijke oever van het Afleidingskanaal. Het 4TTr gaat onmiddellijk aan het werk om het telefoonnet en het radionet van de divisie operationeel te maken.

Staf/4TTr
De 4Div ontplooit langsheen het Afleidingskanaal. De divisiestaf en het commando van het 4TTr worden in de loop van de avond overgebracht naar Kanegem, nieuwe opstelplaats van het HK/4Div.

Staf/4TTr
De vijand valt aan in de sector van de 4de Infanteriedivisie en kan zonder veel moeite het 15Li uit zijn posities ontwrichten. Ook het 7Li en het 11Li worden al snel met de overrompeling bedreigd. De 4Div biedt weinig weerwerk en er worden grote aantallen militairen krijgsgevangen gemaakt. Daarbij worden ook talrijke detachementen van het 4TTr overmeesterd waaronder, als een van de eersten, de telefonisten en de radio-operatoren op de staf van het 15Li.  Een van de ploegleden raakt hierbij zwaar gewond.  Waar mogelijk wordt bij overgave de communicatieapparatuur onklaar gemaakt.

Staf/4TTr
Tijdens de namiddag verplaatsen het divisiehoofdkwartier en de overgebleven elementen van het 4TTr zich naar Ruiselede.

Staf/4TTr
Het bataljon moet een ploeg lijnleggers en een aantal zender-ontvangers afstaan aan de 1ste Divisie Ardeense Jagers.  De restanten van het 4TTr verplaatsen zich naar Oostkamp bij Brugge.  Om 15u00 wordt het bataljon doorgestuurd naar Mariakerke nabij Oostende.

Staf/4TTr
Het bataljon bereikt tijdens de nacht het dorp Stene. Hier wordt halt gehouden wanneer het nieuws van de capitulatie de manschappen bereikt. De bataljonsvlag zal samen met vele andere emblemen gedurende de bezetting verborgen worden in de Abdij Zevenkerken te Sint-Andries. Enkele dagen later marcheert het bataljon via Waardamme, Lovendegem en Lochristi naar Gent. Bij de doortocht van Waardamme wordt het overgebleven transmissiematerieel aan de bezetter overgemaakt.

Reisweg van de Rhenus 127 op 30 mei 1940 van Walsoorden tot Willemstad.

Krijgsgevangenen/4TTr
Na de Belgische capitulatie is de bezetter geconfronteerd met een grote massa Belgische en Franse krijgsgevangenen die op één of andere manier naar Duitsland moeten worden overgebracht. Om de evacuatie snel te laten verlopen wordt geopteerd voor het vervoer per rijnaak. Vanuit het Gentse worden de gevangen militairen via Axel en Zaamslag naar Walsoorden in Zeeuws-Vlaanderen gebracht. Hier wordt ingescheept om via het “Kanaal door Zuid-Beveland”, het Hollands Diep, de Waal en de Rijn richting Duitsland te varen. Er is een halte voorzien te Dordrecht waar de nacht wordt doorgebracht. Op donderdag 30 mei vertrekt rond 09u00 een konvooi van vier schepen richting Duitsland. Het schip de “Rhenus 127”, met aan boord uitsluitend Belgische krijgsgevangenen, vaart als tweede in het konvooi. Rond 19u30 wordt het Hollands Diep bereikt ter hoogte van Willemstad. Hier loopt het schip op een magnetische mijn die door de Duitse luchtmacht werd gedropt aan het begin van de oorlog. Aangezien er geen inschepingslijsten werden opgesteld is niet geweten hoeveel Belgische militairen aan boord waren. Er wordt aangenomen dat er ongeveer 1.200 man werd ingescheept, onder hen een aantal van het 4TTr. In totaal worden 167 lichamen geborgen, vermoedelijk ligt het aantal slachtoffers nog hoger. Het 4TTr telt 3 geïdentificeerde slachtoffers.

Na de capitulatie

De bataljonscommandant slaagt er in zowel de meeste Vlaamse als de Waalse miliciens van zijn bataljon te laten demobiliseren. Van het beroepskader zullen Kapitein-commandant SBH De Greef en Kapitein Aubertin tot oktober 1940 in Duitse krijgsgevangenkampen doorbrengen. Eugène De Greef zou, als Kolonel SBH, van 1954 tot 1958 minister van Landsverdediging worden waarna hij de militaire rangen vervoegt om op te klimmen tot Luitenant-generaal. Bij zijn pensionering wordt hij door koning Boudewijn als baron de Greef in de Belgische adel opgenomen.

Soldaat milicien Puit van 4TTr overlijdt op 13 juni 1940 in Grancey-le-Château-Neuvelle.  Dit komt wat tijd en plaats betreft overeen met de inzet van het werkbataljon van 40TTr onder bevel van Kapitein-commandant Van Santbergen. Dit laat vermoeden dat Sdt Puit tijdens de mobilisatie in versterking werd gestuurd van 40TTr en met het Versterkings- en Opleidingscentrum van de Genie naar Frankrijk vertrok op 15 mei 1940 (TBC)

Slachtoffers

EenheidNaamVoornaamFotoGraadStandKlas° op° te+ op+ teNota
1DERVEAUXGustaaf, M.SdtMil05.04.1906Lauwe09.06.1940Willemstad (NL)KG op Rhenus 127 op 30/5
OnbekendPUITGilbert, G.SdtMil08.09.1913Burdinne15.06.1940Grancey-le-Château-Neuvelle (F)Vermoedelijk afgedeeld bij 40TTr
OnbekendVANDE MERGELAlfons, R.J.SdtMil10.11.1908Opbrakel06.06.1940Ooltgensplaat (NL)KG op Rhenus 127 op 30/5
OnbekendVLAEMINCKEmiel, J.SdtMil12.08.1910Borsbeke06.06.1940Willemstad (NL)KG op Rhenus 127 op 30/5

Bibliografie en Bronnen

  1. Dagboek van Korporaal Alfred Lefranc van de Compagnie Radiotelegrafisten van 4TTr. [On Line beschikbaar]: http://amicale-4ttr.be/journalalfredlefranc1.html [Laatst geraadpleegd 20 juli 2020].
  2. Het gaat hier om voertuigen van het verkenningspeloton (oftewel patrouille mixte) van de Franse Sous-Lieutenant Chat. Dit peloton maakt deel uit van het Détachement de Découverte (DD) van de Franse Capitaine Montardy behorende tot het Franse 12e Régiment de Cuirassiers [12(FRA)RC]. Het 12(FRA)RC was belast met een dekkingsopdracht tijdens de inplaatstelling van het 1(FRA)Leger en heeft hiervoor twee DD’s elk ter sterkte van een eskadron naar voor gestuurd om de vorderingen van de vijand te jalloneren. De aankomst van de Franse pantserwagens werd door het I/LK verkeerdelijk geïnterpreteerd als de voorhoede van het 1(FRA)Leger. Het is in principe nooit de bedoeling geweest dat de Franse hoofdmacht verder zouden oprukken dan de K.W. Stelling. Het spoor van het 12(FRA)RC door België werd gereconstrueerd door A. Bikar in zijn naslagwerk “Les détachements de découverte du 12e cuirassiers français de la 3e Division Légère Mécanique en Belgique, les 10, 11 et 12 mai 1940”. Hij bundelde vermeldingen van de aanwezigheid van de Franse verkenningsdetachementen in de verschillende documenten van Sectie Classified Archives, Algemene Dienst Inlichting en Veiligheid, Ministerie van Defensie, in een naslagwerk.  [On Line beschikbaar]: https://www.chars-francais.net/2015/index.php/journaux-de-marche/liste-des-journaux?task=view&id=586 [Laatst geraadpleegd 10 december 2023].
  3. Générale d’Armée Gaston Billotte was de bevelhebber van de 1ste Franse Legergroep die vanaf 12 mei de oorlog in België leidde. Het betreft de coördinatie van de operaties van het 1ste Franse Leger, het 7de Franse Leger, de British Expeditionary Force (BEF) en het Belgische Leger. Op 16 mei werd duidelijk dat deze Legergroep dreigde omsingeld te worden na de Duitse opmars van Sedan richting Franse kust. Achtergrondinformatie bij Generaal Billotte [On Line beschikbaar]: https://en.wikipedia.org/wiki/Gaston_Billotte [Laatst geraadpleegd 10 december2023].
  4. Achtergrondinformatie bij het kasteel van Zwijnaarde (oftewel kasteel della Faille) [On Line beschikbaar]: Kasteeldomein van Zwijnaarde | Inventaris Onroerend Erfgoed [Laatst geraadpleegd 10 december2023].
  5. Achtergrondinformatie over Eugene De Greef [On Line Beschikbaar]: https://nl.wikipedia.org/wiki/Eug%C3%A8ne_De_Greef [Laatst geraadpleegd 14 mei 2019].
  6. Achtergrondinformatie bij 4TTr [On Line Beschikbaar]: http://amicale-4ttr.be/creation4ttr.html [Laatst geraadpleegd 07 juni 2019].
  7. Dossier 4TTr bij de Sectie Classified Archives, Algemene Dienst Inlichtingen en Veiligheid, Ministerie van Defensie.