Voorwaartse Inlichtingencentra

Situatie op 10 mei 1940

Reglementaire benaming Voorwaartse Inlichtingencentra (CRA)
Centres de Renseignements Avancés (CRA)
Type  
Ontdubbeld van n.v.t.
Onderdeel van Groot Hoofdkwartier, 2de Afdeling
Bevelhebber n.v.t.
Standplaats Diverse
Samenstelling CRA Ath  
  CRA Brasschaat  
  CRA Herentals   
  CRA Hasselt   
  CRA Fléron  
  CRA Fleurus  
  CRA Marche-en-Famenne  
  CRA Nijvel  
  CRA Saint-Vith  Luitenant Félix Thill (Rw)
Luitenant SBH A. Haibe (2L)
  CRA Trois-Ponts  Kapitein-commandant SBH Arsène Devaux (GHK)
Luitenant Pierre Van Tiggelen (1L)
Onderluitenant J. Briquemont (3ChA)

Tijdens de mobilisatie

PA18 oftewel Alarmpost 18 te Hauset.

PA18 oftewel Alarmpost 18 te Hauset.

Dienst der Bewaking en Inlichtingen aan de Grenzen
Langs onze grenzen zet de “Dienst der Bewaking en Inlichtingen aan de Grenzen” (oftewel Service de Surveillance et de Renseignements aux Frontières – SSRF) van het Groot Hoofdkwartier (GHK) een gans netwerk van Vooruitgeschoven Inlichtingencentra (oftewel Centre de Renseignements Avancé – CRA) op [1]. De CRA verzamelen informatie die wordt ingewonnen door een uitgebreid netwerk van controlepunten in het grensgebied.

Enerzijds omvatten deze controlepunten de zogenaamde Alarmposten (oftewel Postes d’Alerte – PA) die stonden opgesteld in de onmiddellijk nabijheid van de grens langs de Alarmstelling. Deze alarmposten hebben een permanentie van ten minste vier militairen die van uit een versterkte hut de grens waarnemen en bij onraad per telefoon en radiozender alarm kunnen slaan. In tweede helft van de jaren dertig werden voor deze opdracht verschillende eenheden Grenswielrijders opgericht als lichte, mobiele troepen voor de bezetting van de alarmposten en voor de bewaking van strategische bruggen de Vooruitgeschoven Stelling. De grenswielrijders, in hoofdzaak beroepsmilitairen, maken melding van elk interessant feit of gerucht dat opgevangen wordt in de grensstreek en rapporteren dit per telefoon aan hun bataljonsstaf die de inlichtingen doorgeeft aan het Vooruitgeschoven Inlichtingencentrum.

Anderzijds bezet ook de Territoriale Rijkswacht een aantal controleposten. Langsheen de Belgisch-Duitse grens bijvoorbeeld bemannen rijkswachters een twintigtal Vaste Posten (PF: Postes Fixes) en Onderzoeksposten (PE: Postes d’Examen). Bij de Vaste Posten is alle verkeer over de grens verboden, terwijl dit bij de Onderzoeksposten na controle wel mogelijk is. Elke post wordt bemand door niet meer dan een tiental gendarmen. Hun taak bestaat er dus ook in in om het grensgebied te observeren en alarm te slaan bij verdachte activiteiten. Bij een vijandelijke inval moeten de ploegen per telefoon alarm slaan om er vervolgens zo snel mogelijk van door gaan naar de kazerne van de Groep waarvan het detachement afhangt. Hiervoor beschikken de detachementen in principe over fietsen.  Om een tekort aan Rijkswachters op te vangen wordt beroep gedaan op Aanvullende Rijkswachters (Gendarmes Suppletifs, ook Suppletifs). Deze vrijwilligers in kaki uniform moeten de reguliere gendarmen bijstaan in hun taken.

Tenslotte speelt ook de Douane een belangrijke rol bij de werking van de “Dienst der Bewaking en Inlichtingen aan de Grenzen” en verzamelen ook de agenten van deze dienst inlichtingen bij het uitvoeren van controles van personen en goederen die de grens oversteken.

Naast de coördinatie van de surveillance van het grensgebied is er nog een tweede, belangrijke taak weggelegd voor de CRA’s en dit is de controle op de correcte uitvoering van de vernielingsplannen bij een daadwerkelijke vijandelijke aanval.  Deze vernielingsplannen werden in de jaren 30 reeds voorbereid.  Hierbij werden de talloze geplande vernielingen in zogenaamde reeksen georganiseerd en was elk CRA verantwoordelijk voor het handhaven van de uitvoering van deze reeksen binnen een vooraf bepaald geografisch gebied.

Na de afkondiging van fase A van het mobilisatieplan nemen de verschillende legerkorpsen zones in langs de Dekkingsstelling. De legerkorpsen die staan opgesteld langs de Dekkingsstelling zijn echter ook verantwoordelijk voor het beveiligen van het gebied tussen de Belgische grens en de Dekkingsstelling. Hiervoor dienen ze op de Alarmstelling enkele aanvullende alarmposten te bezetten en de Vooruitgeschoven Stelling te bemannen. Deze opdracht wordt meestal toevertrouwd aan lichte mobiele troepen, voornamelijk cavalerie-eenheden, die vanaf de Alarmstelling de grens in het oog houden, het GHK alarmeren bij een inval en onmiddellijk een aantal vernielingswerken uitvoeren in het grensgebied om de vijand maximaal te vertragen. Aan de Belgische oostgrenzen in de provincies Limburg en Luik worden de alarmposten hoofdzakelijk bemand door grenswielrijders. Zij hebben een terdege terreinkennis in tegenstelling tot de veelvuldig roterende eenheden die stelling nemen langs de Vooruitgeschoven Stelling. Sommige sectoren van de Vooruitgeschoven Stelling worden tot driemaal toe bezet door steeds wisselende eenheden; de grenswielrijders zijn de enige constante in het grensgebied.

CRA Herentals
Het CRA Herentals is verantwoordelijk voor het inwinnen van inlichtingen in het voorgebied van de zone van het IV/LK. Het IV/LK bezet de Vooruitgeschoven Stelling achter het Kanaal Dessel-Turnhout-Schoten [1] vanaf Dessel tot Sint-Lenaarts. Deze opdracht wordt toevertrouwd aan de 18Div.  De taak van de 18Div bestaat enerzijds in het bezetten van een aantal Alarmposten van de Alarmstelling langsheen de Belgisch-Nederlandse grens en het uitsturen van zogenaamde Officiersverkenningen (oftewel Reconnaissances d’officiers – RO) tussen de alarmposten. Anderzijds moet de 18Div, ingeval van een Duitse aanval, de bruggen over het Kanaal Dessel-Turnhout-Schoten in zijn sector vernietigen en een gedeelte van de Vooruitgeschoven Stelling tijdelijk verdedigen om de vijandelijke opmars te vertragen.

Projectie op recente kaart van de volledige korpszone van het IV/LK

CRA Hasselt
Het CRA Hasselt is verantwoordelijk voor het inwinnen van inlichtingen in het voorgebied van de zone van het Cavaleriekorps (CK) en in het voorgebied van het Iste Legerkorps (I/LK). Het CRA Hasselt dat zich heeft geïnstalleerd in de Witte Nonnenkazerne te Hasselt staat rechtstreeks in verbinding met de alarmposten opgesteld langs de Belgisch-Nederlandse grens alsook met de vernielingsposten bij de bruggen over de Kempische kanalen in Noord-Limburg. Het CRA Hasselt wordt versterkt met radioploegen en telegrafieploegen van de 1Cie van het 30ste Bataljon Transmissietroepen (1/30TTr). Luitenant Evrard, pelotonscommandant van de 2Cie van het 26ste Bataljon Genie (2/26Gn), wordt afgedeeld bij het CRA Hasselt als technisch raadgever. Hij houdt de toestand bij van de vernielde bruggen over de Zuid-Willemsvaart, het kanaal Bocholt – Herentals en het Albertkanaal in de zone van het CK.

Legerkorpszone van het CK op 10 mei 1940

Legerkorpszone van het CK op 10 mei 1940

Het CK, dat heeft postgevat achter het Albertkanaal van Beringen tot Diepenbeek, bezet de Vooruitgeschoven Stelling vanaf De Maat nabij Mol achter het Kanaal Bocholt-Herentals [2] tot Eisden nabij Maasmechelen achter de Zuid-Willemsvaart [3]. Het voorgebied van het CK wordt verdedigd door een speciaal voor die opdracht samengestelde groepering, de Groepering Ninitte. De alarmposten die zich nog voor de Vooruitgeschoven Stelling bevinden worden normaal bezet door militairen van het Bataljon Grenswielrijders Limburg (Bn CyF Lim). Aan de vooravond van de Duitse inval bevindt de bataljonsstaf van het Bn CyF Lim zich echter samen met de eerste vier compagnies in het Kamp van Beverlo voor een trainingsperiode. De alarmposten en kanaalbunkers die door deze compagnies gedurende de ganse mobilisatie bemand werden worden voor de duur van de trainingsperiode overgedragen aan eenheden van de Groepering Ninitte. Detachementen van het 1ste Regiment Karabiniers-Wielrijders (1Cy), de Wielrijdersgroep van de 14Div (GpCy 14Div) als van het 1ste Regiment Jagers te Paard (1JP) bemannen de verschillende alarmposten en de bunkers aan de bruggen achter de Zuid-Willemsvaart. Ook de commandoposten van deze eenheden staan in verbinding met het CRA Hasselt.

Voorgebied van het Iste Legerkorps

Voorgebied van het Iste Legerkorps

In het voorgebied van het I/LK loopt de Vooruitgeschoven Stelling van Maasmechelen tot Briegden achter de Zuid-Willemsvaart en van Briegden tot Lixhe achter het Albertkanaal. Ten noorden van het Albertkanaal wordt deze lijn gehouden door de Wielrijdersgroep van de 17Div (GpCy 17Div) en de twee overige compagnies van het Bn CyF Lim. Ten zuiden van het Albertkanaal  valt de Alarmstelling, de Vooruitgeschoven stelling en de Dekkingsstelling samen. Deze deze defensieve lijn wordt bezet door de 7de Infanteriedivisie (7Div) versterkt met vernielingsploegen van het Bn CyF Lim en het Fort van Eben-Emael. Dit leidt tot ietwat verwarrende commandostructuren meer in het bijzonder wat het vernielen van de bruggen over het Albertkanaal te Veldwezelt, Vroenhoven, Kanne, Klein-Ternaaien en Ternaaien betreft. De bewakingsposten van het Bn CyF Lim die de bunkers aan de bruggen van Veldwezelt en Vroenhoven bemannen en van het Fort van Eben-Emael die de bunkers nabij de bruggen van Kanne, Klein-Ternaaien en Ternaaien bemannen zijn feitelijk Alarmposten die behoren tot de Alarmstelling. De alarmposten moeten de oostelijke kanaaloever in het oog houden en het Vooruitgeschoven Inlichtingencentrum van Hasselt alarmeren bij een Duitse inval. De verschillende alarmposten in de bunkers aan de bruggen staan in verbinding met het CRA Hasselt via de telefooncentrale van de kazerne van de grenswielrijders te Lanaken. Delegatie om de bruggen te laten springen lag in eerste instantie bij het GHK, in tweede instantie bij Cdt Giddelo in de kazerne van Lanaken, in derde instantie bij de alarmposten bij de brug en pas in laatste instantie bij de infanterieregimenten in lijn.

CRA Fléron
Het CRA is gevestigd in de Rue Charles Deliège te Fléron (TBC).

CRA Trois-Ponts
Het CRA Trois-Ponts is verantwoordelijk voor het inwinnen van inlichtingen in het voorgebied van de zone van het IIIde Legerkorps (III/LK) en is gevestigd in het Hôtel de Bourgogne op de baan van Trois-Ponts naar Basse-Bodeux. Dit CRA wordt geleid door Kapitein-commandant SBH Arsène Devaux van het GHK die bijgestaan wordt door Luitenant Van Tiggelen van het 1ste Regiment Lansiers (1L), vertegenwoordiger van het IIIde Legerkorps, en Onderluitenant Briquemont van 3ChA, vertegenwoordiger van de Groepering Keyaerts. Ook dit CRA heeft een eigen zender-ontvanger. Tevens zijn er een telefoonaansluiting en enkele militaire reisduiven. De taak van dit CRA is om in geval van alarm rechtstreeks te communiceren met het GHK en om vervolgens de communicatie te verzekeren tussen het IIIde Legerkorps en de Groepering Keyaerts. Tevens kan dit CRA de uitvoering van de vernielingen te Weywertz en Butchenbach zelf bevelen. Op de Alarmstelling in het voorgebied van het III/LK worden 32 alarmposten uitgezet. Tussen Visé en Teuven worden elf alarmposten bemand door het 2de Regiment Grenswielrijders (PA1 tot PA11) en tussen Gemmenich en Kalterherberg worden de alarmposten bemand door het 1ste Regiment Grenswielrijders (PA 12 tot PA24). Onder bevel van 1ste Regiment Lansiers (1L) worden negen alarmposten bezet langs de grens tussen Kalterherberg en Losheimergraben (PA25 tot PA32).

CRA Sankt-Vith
Het CRA Sankt-Vith bevindt zich in de Rijkswachtkazerne van de gemeente en wordt geleid door de Districtscommandant van de Rijkswacht, Luitenant Félix Thill. Eveneens te Sankt-Vith bevindt zich het detachement van Luitenant Dessart van de 4Cie van het 3de Regiment Ardeense Jagers (3ChA) die verantwoordelijk is voor de coördinatie van het vernielingsplan in de omgeving. Tot slot bemant het 3ChA de telefooncentrale in het station te Sankt-Vith.

CRA Marche-en-Famenne

CRA Herentals
Het Vooruitgeschoven Inlichtingencentrum van Herentals brengt de staf van de 18Div om 08u20 op de hoogte dat op de Vooruitgeschoven Stelling in Limburg de dekkingstroepen van het Cavaleriekorps gestart zijn met de uitvoering van hun vernielingsplan. In de late voormiddag krijgt het 15de Bataljon Genie (15Gn) van het CRA Herentals opdracht om de bruggen over het Kanaal Dessel-Turnhout-Schoten ten oosten van Turnhout te vernielen. De bruggen tussen Sint-Lenaarts en Turnhout moeten intact blijven om de opmars van het 7(FRA)Leger niet te belemmeren. Het 15Gn krijgt het bevel om de springladingen bij de bruggen te verwijderen. Door de strikte neutraliteitspolitiek die ons land aan het eind van de dertiger jaren voerde is de Belgische politieke en militaire leiding niet op de hoogte van de precieze plannen van de Fransen. Dit komt pijnlijk tot uiting wanneer de Franse voorhoede in de late namiddag toekomt aan het kanaal Dessel-Turnhout-Schoten en vaststelt dat de bruggen oost van Turnhout reeds vernield zijn.

CRA Hasselt
Het CRA Hasselt wordt om 00u05 door de officier met permanentie van de Staf/CK, Luitenant SBH Quinet van het 2de Bureau, op de hoogte gesteld van de afkondiging van het algemeen alarm. Vanaf 05u30 brengt het CRA Hasselt het HK/CK geregeld op de hoogte van de vernieling van de bruggen over de Zuid-Willemsvaart en het Kanaal Bocholt-Herentals.

Om 14u00 wordt het CRA gecontacteerd door Luitenant Seeger van het Bataljon Pontonniers (Bn Pont) die naar Hasselt gestuurd werd met als opdracht de aangelegde Algrainbrug over het Albertkanaal af te breken en op te laden. Hij laat weten dat zijn detachement zal starten met de demontage van de brug. Om 17u30 stelt Lt Seeger vast dat de Algrain brug te Hasselt één van de weinige bruggen in de zone van het CK, die nog niet vernield of weggenomen is. Het afbouwen en recupereren van deze Algrain brug loopt echter niet zoals gepland.  De ploeg van Lt Seeger besluit dat het werk niet tijdig kan geklaard worden en na overleg met de Staf/CK wordt afgesproken dat de brug daags nadien zal opgeblazen worden door het 4de Bataljon Genie (4Gn – TBC).

CRA Fléron

Luitenant Pierre Van Tiggelen en enkele militairen van het CRA Trois-Ponts (foto april 1940).

Luitenant Pierre Van Tiggelen en enkele militairen van het CRA Trois-Ponts (foto april 1940).

CRA Trois-Ponts
Ook dit CRA ontvangt reeds voor middernacht de eerste verontrustende meldingen van de surveillanceposten aan de grens. Kapitein-commandant SBH Devaux meldt dit onmiddellijk aan het 3ChA, de Groepering Keyaerts en het Groot Hoofdkwartier en dringt bij het GHK aan om de uitvoering van het vernielingsplan te laten starten. Tussen 23u00 en 02u00 blijven tientallen meldingen aankomen en zorgen de drie officieren voor de doorstroom van de informatie. Na 02u00 wordt het een tijdje rustiger op het CRA. Om 03u00 beveelt Devaux om de vernielingen te Weywertz en Bütgenbach te volbrengen. Wanneer omstreeks 05u00 ook rond Trois-Ponts de springladingen aangezet worden, valt zoals gepland de telefoonverbinding met het IIIde Legerkorps uit. Het CRA krijgt helaas geen radioverbinding meer met Luik en doet dan maar beroep op de nog beschikbare reisduiven. Devaux beveelt de aftocht uit Trois-Ponts om 12u00 en laat zijn detachement terugtrekken naar Comblain. Vervolgens vervoegt hij de alternatieve standplaats van het CRA te Engis, maar deze commandopost wordt niet geactiveerd. Om 23u00 laat het GHK het CRA ontbinden. De officieren en manschappen vertrekken om hun respectievelijke eenheden te vervoegen.

CRA Sankt-Vith
Nog voor middernacht worden de eerste meldingen van verdachte bewegingen op Duits grondgebied doorgegeven aan de staf van de Groepering Keyaerts en het 3ChA. Om 23u30 beveelt Generaal-majoor Keyaerts aan Luitenant Thill van het CRA om de Aanvullende Rijkswachters weg te sturen uit het grensgebied, en alleen de reguliere gendarmen te behouden. De Rijkswachtofficier moet tevens alle geheime documenten in zijn CRA vernielen, en moet ook nagaan of alle grensovergangen wel degelijk gesloten werden voor de nacht. Aan stafofficier Luitenant SBH Haibe beveelt Generaal-majoor Keyaerts om de militairen van het IIde Bataljon van het 3de Regiment Hulptroepen terug te brengen achter de Salm-stelling. Haibe en Thill laten een twintigtal vrachtwagens opeisen en bevestigen om 02u00 dat de militairen van de Hulptroepen vertrokken zijn. Hierop krijgt Luitenant Haibe het bevel om naar Saint-Hubert terug te keren.

Luitenant Thill staat ook in verbinding met de Gendarmerie van het Groothertogdom Luxemburg die hem om 03u15 laat weten dat hun grondgebied aangevallen wordt. Dit bericht is voor Generaal-majoor Keyaerts de bevestiging dat ook binnen zijn operatiezone gestart moet worden met het uitvoeren van het vernielingsplan. Dit bevel wordt om 03u48 bevestigt via Luitenant Dessart van het 3ChA en doorgegeven aan de Officiersverkenningen en aan de Rijkswachtbrigades van Burg-Reuland en Schönberg. Ook het 3ChA begint dan met het opblazen van bruggen, viaducten, wegen en kruispunten en het uitvoeren van boomvellingen en wegversperringen. Vervolgens trekken de alarmposten zich terug naar het westen.

Vervolgens volgen de gebeurtenissen volgen elkaar snel op.  Omstreeks 05u00 worden de vernielingen rond Trois-Ponts uitgestuurd en vanaf dan is er geen telefoonverbinding meer met het 3ChA. Luitenant Thill staat op het punt om Sankt-Vith te verlaten wanneer de Rijkswachtkazerne kort na 05u30 overvallen wordt door de eerste Duitse troepen. Wachtmeester Volkaert wordt gedood, en 21 onder hen worden krijgsgevangen gemaakt, waaronder 9 gewonden. Hiervan zal Wachtmeester Cortens twee dagen later overlijden. Thill kan met 7 andere gendarmen ontkomen.

Ook het detachement van Luitenant Dessart van het 3ChA wordt overvallen net op het ogenblik dat de officier samen met Sergeant Piette de mislukte vernieling van het spoorbrug ten oosten van het station alsnog tracht uit te voeren. Hier worden 6 krijgsgevangenen gemaakt, waaronder Sergeant Piette. Luitenant Dessart zelf kan ontkomen en zal omstreeks 14u00 het regiment kunnen vervoegen. In het stationsgebouw kan Korporaal Damblon van het 3ChA nog net op tijd de telefooncentrale vernielen om er vervolgens met een gereedstaande trein vol vluchtelingen van door te gaan. De Duitsers beschieten het treinstel en verwonen twee burgers. Om 05u40 belt de Groepering Keyaerts nogmaals naar het CRA te Sankt-Vith. De telefoon wordt niet meer opgenomen.

CRA Marche-en-Famenne
Aan het eind van de dag verlaat het hoofdkwartier van de Groepering Keyaerts het dorp Saint-Hubert om zich in het Vooruitgeschoven Inlichtingencentrum van Mache-en-Famenne te gaan installeren. 

CRA Herentals
In de sector van de 9Div blijft de brug aan de Aarschotseweg intact tot na de terugtocht van het Vooruitgeschoven Inlichtingencentrum van Herentals.

CRA Hasselt
Op bevel van Lt Evrard wordt de Algrainbrug te Hasselt, die verder gebruikt werd voor de terugtocht van de troepen op de Alarmstelling en de Vooruitgeschoven Stelling, vernield door de genie.

Na de capitulatie

Slachtoffers

Geen slachtoffers gekend

Bibliografie en Bronnen

  1. “Le Service de Surveillance et de Renseignements aux Frontières (SSRF) de l’entre-deux-guerres à la campagne des 18 jours”, Pascal Pirot, mémoire de fin d’études défendu en janvier 2010 à l’Université de Liège en vue de l’obtention du grade de Master en Histoire. “En effet, un projet théorique de remise sur pied du S.S.R.F. reprend vigueur dans les années 1930. Relativement mieux préparé et organisé dès le temps de paix (retrait des douaniers du service, meilleure coordination avec le réseau de surveillance de l’armée), il fonctionne plusieurs mois à partir de la mobilisation de l’armée belge en septembre 1939. Dans le contexte de la « neutralité choisie », le périmètre sur lequel le S.S.R.F. est effectivement en place est considérablement étendu : frontière française, allemande, luxembourgeoise, moins rigoureusement la frontière des Pays-Bas, sont concernées.