Ministerie van Landsverdediging

Situatie op 10 mei 1940

Reglementaire benaming Ministerie van Landsverdediging
Ministère de la Défense Nationale
Bevelhebber Luitenant-generaal Henri Denis (Minister van Landsverdediging)
Standplaats Brussel
Samenstelling Kabinet van de Minister (Kolonel SBH Emile Gilbert)
Algemene Directie Mobilisatie van de Natie (Luitenant-generaal Emile Theunis)
Algemene Directie
Directie voor Aan- en Afvoer
van de Achterwaartse Zone
Directie
Dienst Ravitailleringen en Productie van de Intendance (Kolonel Intendant SBH C. Vermaelen)
Dienst Geneeskundige en Pharmaceutische Bevoorradingen (Kapitein Intendant F. Demoustiez)
Dienst Bewapening (Kolonel IMF A. Cotes)
Dienst Wagenpark en Brandstoffen (Luitenant-kolonel IMF V. Tellier)
Dienst Militaire Luchtvaart (Luitenant-kolonel Y. Harnould)
Dienst Genie (Majoor C. Lentacker)
Dienst Paardenartsenij en Remonte (Dierengeneesheer Kolonel G. Hué)
Anti-Gasbeschermingsdienst (Majoor IMF J. Corthouts)
Dienst Ontvangsten (Kolonel IMF E. Huyghe)
Dienst Vervoermiddelen (Kapitein-commandant Lefèbvre)
Secretariaat van de Permanente Mobilisatiecommissie (Kapitein-commandant D. Spies)
Bevoorradingsbureau (Majoor G. Duwez)
Directie van het Vervoer van de Achterwaartse Zone (Luitenant-kolonel SBH H. Terfve)
Algemene Inspectie der Militaire Fabrikaten (Luitenant-generaal IMF Georges Jamotte)
Algemene Inspectie (Kolonel IMF Chevalier)
Algemene Controle van de Inrichtingen voor Fabrikaten (Kolonel IMF Paris)
Dienst Militair Personeel (Luitenant-generaal ridder Georges de Callatay)
Directie Recruteringen (Luitenant-generaal Carlos Selliers de Moranville)
Dienst Ontspanning van de Soldaat – Afdeling D (Kapitein-commandant L. Lancelot)
Hogere Directie Gezondheidsdienst (Geneesheer Luitenant-generaal L. Luyssen)
Algemene Inspectie van de Gezonheidsdienst
Algemene Directie Gezondheidsdienst
Algemene Inspectie van de Intendance (Generaal-majoor intendant Emond Féaux)
Dienst Militaire Gebouwen (Kolonel J. Loché)
Dienst Versterkingen (Kolonel F. Sevrin)
Algemeen Burgerlijk Bestuur (Dhr G. Legrand)
Directie Personeel
Administratie van de Militaire Pensioenen (Kolonel E. Lecorbesier)
Bureau Wetenschappelijk Onderzoek ten dienste van de Nationale Verdediging (Generaal-majoor Victor Van Daele)
Dienst Militaire Begraafplaatsen (Majoor L. Rouselle)
Compagnie Administratie (Kapitein-commandant F. Dupont)

Tijdens de mobilisatie

MLV
Sinds 1936 staat het Ministerie van Landsverdediging onder de leiding van Luitenant-generaal Henri Denis, een extra-parlementair lid van de regering. Denis zal tussen zijn aanstelling en de Achttiendaagse Veldtocht maar liefst acht regeringswissels overleven en wordt hiermee één van de constanten binnen het Belgische defensiebeleid in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog.

Wanneer in januari 1940 de Generale Staf van het Leger omgevormd wordt tot het Groot Hoofdkwartier komt een duidelijke splitsing van de bevoegdheden tot stand tussen dit nieuwe oppercommando en het Ministerie van Landsverdediging. Het Groot Hoofdkwartier neemt de leiding van het veldleger op zich en controleert zijn operatiegebied dat aangeduid wordt met de term Legerzone (Zone de l’Armée). Het Ministerie van Landsverdediging komt aan het hoofd te staan van alle territoriale troepen en voert de leiding over het zogenaamde Achterwaartse Zone (Zone de l’Arrière) waarbinnen de diverse steundiensten van het leger zullen opereren.

Bij de start van de Achttienddaagse Veldtocht zijn de diensten van het Ministerie verspreid over een aantal locaties in de hoofdstad:

  • het kabinet van de minister bevindt zich aan de Renaissancelaan 30, in de huidige Koninklijke Militaire School
  • een belangrijk deel van de administratieve diensten werkt van uit de aanpalende gebouwen aan de Renaissancelaan 27
  • de Directie Ravitaillering en Evacuatie van de Achterwaartse Zone heeft de meeste van zijn diensten aan de Meridiaanstraat 10 te Sint-Joost-ten-Node, en bezet ook gebouwen aan de Kapitein Crespelstraat 1 te Elsene en de Markiesstraat 5 te Brussel
  • de Hogere Directie van de Gezondheidsdienst is ondergebracht in de Abdij ter Kameren te Elsene
  • de Dienst der Militaire Gebouwen is verspreid over de Meridiaanstraat 10 te Sint-Joost-ten-Node en de Louisalaan 135 te Elsene
  • verder in de Wetstraat naast enkele lokalen in het Paleis der Natiën ook nog een deel van de gebouwen van de Touring Club van België gebruikt

Daarnaast hebben enkele diensten ook permanente detachementen in de grote militaire centra. Te Antwerpen, Charleroi, Gent, Luik bijvoorbeeld bevindt zich telkens een kantoor van de Dienst Ontvangsten die verantwoordelijk zijn voor ontvangst van door het leger aangekochte goederen en levensmiddelen.

Dit bijzonder groot administratief apparaat stelt een 375-tal officieren en ongeveer 2.400 manschappen aan het werk. Sleutelfiguren binnen het departement zijn, naast de minister, de kabinetschef Kolonel SBH Gilbert en zijn adjunct, Luitenant-kolonel SBH De Schrijver.

Bij het uitbreken van de oorlog blijft het ministerie net zoals de rest van het regeringsapparaat in onze hoofdstad. Naast de duidelijk praktische overwegingen schuilt hier ook een politieke beslissing achter. Onze regering acht het opportuun om zolang mogelijk te Brussel te blijven om het land er van te overtuigen dat de situatie geheel onder controle is en er geen reden tot vluchten bestaat.

MLV
Op de ministerraad van 14 mei wordt beslist om de evacuatie van de regering uit de hoofdstad op te starten. De regering zal dit plan nog niet publiek maken en heeft de intentie om te Brussel te blijven zolang de stad niet bedreigd wordt door de Duitse opmars.

Het gros van de diensten van Landsverdediging zal zich op Oostende en Middelkerke richten. De Algemene Inspectie van de Gezondheidsdienst vestigt zich te Westende.

Terwijl de activiteiten van het departement te Brussel gewoon verder gezet worden, vertrekken diverse installatieploegen naar de kust. De nodige gebouwen worden opgeëist en klaargemaakt voor de opvang van het gros van de administratie.

De eerste elementen van de Directie Ravitailleringen en Evacuaties van de Achterwaartse Zone komen aan te Middelkerke en starten met de installatie van de administratieve diensten.

MLV
De regering maakt bekend dat ze Brussel zal verlaten en ook het Ministerie van Landsverdediging start met de algehele evacuatie naar de kust. Net zoals bij de overige ministeries, behoudt ook Landsverdediging slechts een kleine kern aan civiele ambtenaren. Al wie niet strikt noodzakelijk is, krijgt de mogelijkheid om samen met de naaste familieleden per trein naar Frankrijk uit te wijken. Van uit de diverse stations op het spoornet naar de grens vertrekken dan ook tientallen treinstellen met vluchtelingen uit de hoofdstad. De oversteek van de grens zal door de tegenwerking van de Franse autoriteiten bijzonder moeilijk verlopen.

Eerste Minister Pierlot, Minister van Buitenlandse Zaken Spaak en Luitenant-generaal Denis zullen alvorens naar Oostende af te reizen nog langs gaan op het Groot Hoofdkwartier in het Fort van Breendonk. Kolonel Gilbert noteert in zijn dagboek dat bij de legerstaf te Breendonk het grootste pessimisme heerst over de uitkomst van de veldtocht. Na nog een laatste bezoek aan de kantoren te Brussel vertrekt ook de leiding van het departement naar Oostende.


Een gedeelte van het personeel en hun familieleden die geen plaats konden bemachtigen op een trein naar Frankrijk worden eveneens per spoor overgebracht naar Oostende en kunnen met de laatste pakketboten die ons land zullen verlaten het Verenigd Koninkrijk bereiken.

MLV – Detachement in België
Luitenant-generaal Denis beveelt de volledige evacuatie van zijn departement naar Frankrijk. De diensten zullen zich te Le Havre moeten hergroeperen en krijgen Sainte-Adresse als voorlopige bestemming. In ons land zullen slechts een minimum aan militairen van het ministerie achterblijven. Kolonel Gilbert laat twee echelons vormen. Hij zelf neemt de operationele leiding op zich van de elementen die te Oostende zullen achterblijven, terwijl Luitenant-kolonel Lambinon aan het hoofd van het transport naar Frankrijk komt te staan.

MLV – Geëvacueerde diensten
Te Oostende wordt een deel van het personeel van de Dienst Paardenartsenij en Remonte ingescheept aan boord van een ferry die de militairen moet overbrengen naar Le Havre. Tijdens de tocht wordt de bestemming gewijzigd naar Southampton. Dit detachement zal in het Verenigd Koninkrijk verblijven en keert niet meer terug naar het leger in Frankrijk.

MLV – Detachement in België
Met uitzondering van de ministers Pierlot, Spaak, Vanderpoorten en Denis vertrekt de ganse regering naar Frankrijk. Bij Landsverdediging wordt het volledige kabinet het land uitgestuurd met uitzondering van kabinetschef Kolonel SBH Gilbert, adjunct-kabinetschef Luitenant-kolonel De Schrijver en de minister zelf. Gilbert besluit nog wel om Majoor Intendant Guérin van de Dienst der Ravilailleringen en Productie van de Intendance bij zich te houden, samen met Kapitein-commandant Briffaux en twee overige officieren van de Algemene Directie Mobilisatie van de Natie, voor het geval het oppercommando zou besluiten om een deel van de gestockeerde voorraden van ons leger te evacueren naar Frankrijk. Dit plan zal ijdele hoop blijken. De vier ministers en hun gevolg installeren zich in het gebouw naast het Provinciaal Hof op de Grote Markt van Brugge. Het steunpersoneel wordt beperkt tot drie kabinetsmedewerkers van ministers Pierlot en Vanderpoorten, enkele militaire chauffeurs en een paar motorrijders van de Rijkswacht.

Voor ons leger betekent dit dat het Ministerie van Landsverdediging de facto de controle verliest over alle troepen en diensten van de Achterwaartse Zone. De verantwoordelijkheid voor het ganse logistieke en medische apparaat dat achter het veldleger opereert, valt hiermee in handen van het Groot Hoofdkwartier dat niet over de nodige commandocapaciteit beschikt om deze taak optimaal uit te voeren. De druk op de Directie der Ravitailleringen en Evacuaties van het Leger enerzijds en het medische keten anderzijds wordt hierdoor sterk vergroot.

MLV – Geëvacueerde diensten
Het gros van de diensten van Landsverdediging komt aan te Saint-Adresse.

MLV – Detachement in België
De voornaamste bekommernis van de vier ministers achtergebleven te Brugge wordt de bedreiging van de civiele en militaire voedselbevoorrading in het nog niet bezette deel van het land. In het provinciegebouw is het een aanhoudend komen en gaan van diverse burgemeesters en overige civiele autoriteiten uit West- en Oost-Vlaanderen die allen om dringende bijkomende steun smeken. Vooral te Kortrijk, Poperinge, Ieper, De Panne en Oostende dreigt de bevolking sterk te leiden onder het tekort aan voedsel, drinkwater, elektriciteit en ook cash om de lonen te kunnen blijven betalen. De ministers staan grotendeels machteloos.

MLV – Detachement in België
Kolonel Gilbert en zijn adjunct Luitenant-kolonel De Schrijver trachten samen met Commandant Briffaux, officier bij de genie, een plan op te stellen om de nog werkende electriciteitscentrales van voldoende steenkool te voorzien om de productie verder te zetten. Met de assistentie van Majoor Guérin wordt dan weer op zoek gegaan naar nog bruikbare voorraden graan bloem, ingevroren vlees en andere droge levensmiddelen.

MLV – Geëvacueerde diensten
Luitenant-generaal Briquet wordt doorgestuurd naar het commando van de Versterkings- en Opleidingstroepen.

MLV – Geëvacueerde diensten
Het Ministerie van Landsverdediging wordt net zoals de rest van de regering in Frankrijk doorgestuurd naar Poitiers.

MLV – Detachement in België
Kolonel Gilbert regelt de opeising te Zeebrugge van een grote partij ingeblikte sardienen die aan de burgerbevolking zal uitgedeeld worden. Luitenant-generaal Denis komt tussenbeide bij de Britse autoriteiten en verzoekt om twee vrachtschepen naar Oostende te sturen met levensmiddelen. Op 26 mei zal zo de ss Aboukir landen in de Oostende haven en leeggemaakt worden door de manschappen van het 2de Territoriaal Intendancekorps en de te Oostende verzamelde Nederlandse militairen die via Zeeland ons land ingevlucht waren. Via het Groot Hoofdkwartier worden een twintigtal vrachtwagens bekomen voor het transport van de goederen.

De staf van Landsverdediging tracht eveneens tussenbeide te komen om de watervoorziening te vrijwaren en zet ook de nog in ons land teruggevonden officieren van de Algemene Directie Mobilisatie van de Natie in bij het organiseren van de brandweer en hulpdiensten. Deze interventies hebben omwille van de beperkte middelen en steeds groter wordende wanorde slechts een beperkte impact en betreffen vaak niet meer dan goed bedoelde acties van individuele officieren.

MLV – Detachement in België
Tijdens de avond van 24 mei nemen de vier in ons land achtergebleven ministers contact op met het Groot Hoofdkwartier voor overleg met Koning Leopold. Kolonel Gilbert en Luitenant-kolonel De Schrijver verzekeren onder hun tweetjes de permanentie in het gouverneurspaleis op de Grote Markt van Brugge.

MLV – Geëvacueerde diensten
Te Londen wordt Luitenant Tyncke van de Dienst Paardenartsenij en Remonte teruggestuurd naar ons land om onder begeleiding van Wachtmeesters Lambert Oncelin en Louis Vrijs de som van 200 miljoen Belgische Frank over te brengen naar het Groot Hoofdkwartier. De biljetten worden in 15 kisten van elk 60Kg verpakt. Het detachement zal het geld op 26 mei overdragen aan het detachement van het Groot Hoofdkwartier te Snellegem.

MLV – Detachement in België
Omstreeks 02u00 keren de ministers terug van het Groot Hoofdkwartier met het bericht dat ze Brugge zullen verlaten. De autocolonne vertrekt tegen de ochtend en rijdt opnieuw naar het Groot Hoofdkwartier en vervolgens naar het Kasteel van Wijnendale waar Eerste Minister Pierlot een onderhoud met de koning heeft. Na kort overleg verlaten de ministers het kasteel.

De kleine autocolonne komt rond 08u15 aan in het hotel Gauquié in Oostduinkerke-bad waar de staf van het 2de Legerdepot (2LD) zijn intrek had genomen. De ministers vragen de Majoor Lemaître, commandant van 2LD, te kunnen beschikken over een kamer om er te vergaderen. Kolonel Gilbert is ook aanwezig en vertelt hoe Pierlot verklaart dat de koning het leger nog 24 uur geeft en verwacht dat de wapens op 26 mei neergelegd zullen worden. De ministers besluiten dat de tijd rijp is om ons land te verlaten en de rest van de regering te Poitiers te vervoegen. Ze willen de vorst koste wat kost meekrijgen. De eerste minister heeft aangeboden om nog langer bij koning Leopold te blijven om hem in extremis nog per vliegtuig het land uit te krijgen. Kolonel Gilbert en Luitenant-kolonel De Schrijver besluiten om hun minister naar Frankrijk te volgen.

Na ongeveer een uur vergaderen trekken ze verder naar De Panne. Eerste Minister Pierlot maakt hier een telefoongesprek, vermoedelijk naar het Groot Hoofdkwartier, en laat vervolgens de heren ministers de grens oversteken en naar Duinkerke doorrijden. De ministers bezoeken bij aankomst de militaire bevelhebber van de stad, de Franse admiraal Abrial. Luitenant-generaal Denis schrijft nog een brief aan de vorst en laat die per motorwielrijder terugbrengen naar Brugge.

De ministers en de beide kolonels gaan vervolgens aan boord van een schip van de Britse marine en steken het kanaal over. Bij aankomst in de Belgische ambassade te Londen ontmoeten Denis en Gilbert de uit Nederland gevluchte defensieattaché Kolonel Diepenrijckx.

MLV in Engeland
De vier ministers verlaten rond 15u00 de Britse hoofdstad per trein naar Southampton om zich van daar uit naar Parijs te begeven waar de rest van de regering zich bevond. Alvorens te vertrekken, overlegt Kolonel Gilbert nog kort met Luitenant-generaal van Strydonck om de financiën te regelen van de in het Verenigd Koninkrijk aangekomen gewonde en gevluchte militairen van ons leger. De ministers maken de oversteek van Southampton naar Saint-Malo tijdens de nacht van 26 op 27 mei.

MLV in Frankrijk
Rond 11u30 komen de vier Belgische ministers aan te Saint-Malo. Vervolgens gaat de reis per trein verder naar Rennes waar overnacht wordt.

MLV in Frankrijk
Luitenant-generaal Denis en de ministers Pierlot, Vanderpoorten en Spaak nemen nu de trein van Rennes naar Tours. Wanneer Kolonel Gilbert bij aankomst op zoek gaat naar het nodige logement, wacht hem een bijzonder vijandig onderhoud met de militaire stationscommandant die hem het nieuws van de overgave van ons leger en het vermeende verraad van Leopold III meedeelt.

MLV in Frankrijk
Denis en de overige ministers komen eindelijk aan te Poitiers.

Na de capitulatie

Slachtoffers

 

Bibliografie en Bronnen

Gilbert, E., 1945, L’armée dans la nation. L’entre-deux-guerres en Belgique, Brussel: Editions Wellens-Pay.
Jamart, J. 1994, L’armée belge de France en 1940, Bastenaken: Schmitz.