12de Infanteriedivisie

Situatie op 10 mei 1940

Reglementaire benaming 12de Infanteriedivisie | 12ID
12ème Division d’Infanterie | 12DI
Type Infanteriedivisie
Ontdubbeld van n.v.t.
Onderdeel van IVde Legerkorps
Bevelhebber Generaal-majoor Constant De Wulf
Commandant Infanterie Generaal-majoor Charles Van Parijs
Commandant Artillerie  
Stafchef Majoor SBH A. Aretz
Intendant Kapitein-commandant R. Massart
Commandant Transportkorps Majoor J. Etienne
Commandant Gezondheidsdienst Geneesheer Kapitein M. Thielens
Standplaats Versterkte Positie Antwerpen
Sector tussen Kanaal Dessel-Turnhout-Schoten (Sint-Job-in-‘t-Goor) en Albertkanaal (Massenhoven)
Commandopost in Fort 2 te Wommelgem
Samenstelling Hoofdkwartier
  2de Linieregiment
  22ste Linieregiment
  23ste Linieregiment
  7de Regiment Artillerie
  2de Bataljon Genie
  12de Bataljon Transmissietroepen
  Wielrijderseskadron 12ID
  Compagnie Getrokken C47 12ID (Kapitein-commandant T. Van Speybroeck)
  Geneeskundig Korps 12ID Staf
    Geneeskundige Versterkingcompagnie (Med Lt W. Van Belle)
    Lichte Ambulance (Med Lt L. Heintz)
    Ambulance Infanteriedivisie (Med Lt C. Dusaucois)
    Sanitair Treinpeloton (Lt V. Sampers)
    Autopeloton der Sanitaire Vervoersformaties (Lt G. Roba)
  Compagnie Intendance 12ID (Luitenant H. Legrand)
  Transportkorps 12ID Staf
    Peloton voor Infanteriemunitie (Lt P. Hagenaers)
    1ste Autopeloton voor Infanteriemunitie (Lt R. Goetghebuer)
    2de Autopeloton voor Infanteriemunitie (Lt jonkheer J. Mesmaekers)
    1ste Autopeloton voor Artilleriemunitie (Lt G. Smet)
    2de Autopeloton voor Artilleriemunitie (Lt J. De Wit)
    Autopeloton voor Ravitaillering (Lt R. Lust)
    Autopeloton voor Materieel (Lt W. Donck)
    Atelier voor Herstelling van het Wagenpark (Lt F. Markay)
  Compagnie Luchtafweermitrailleurs (Kapitein J. Van Der Veeken)
  Provoost

Tijdens de mobilisatie

Staf/12Div
De 12de Infanteriedivisie (12Div), een divisie van Eerste Reserve wordt op 1 september 1939 gemobiliseerd bij de afkondiging van Fase C van het mobilisatieplan. Na een korte periode in het Bruggenhoofd Gent verhuist de divisie op 4 oktober naar Viersel aan het Albertkanaal om er de Sector Massenhoven – Herentals te bezetten. Eind november wordt de 12Div naar Bergen gestuurd. Op 4 januari 1940 verlaat de divisie Bergen om te verhuizen naar het zuidoostelijk gedeelte van de Versterkte Positie Antwerpen (VPA). De divisie neemt stelling achter de nieuw aangelegde anti-tankgracht [1] tussen het Kanaal Dessel – Turnhout – Schoten [2] en het Albertkanaal. De 12Div maakt nu samen met de 15de Infanteriedivisie (15Div) en de 18de Infanteriedivisie (18Div) deel uit van het IVde Legerkorps (IV/LK). Het hoofdkwartier van het IV/LK bevindt zich aan de vooravond van de oorlog in het Fort van Lier.

Opstelling 12Div achter de anti-tankgracht op 10 mei 1940

Geïntegreerd in de stellingen van de 12Div bevinden zich enkele verouderde forten van de VPA. Het betreft de Schans  van Oudaan, het Fort van ’s Gravenwezel, de Schans van Schilde en het Fort van Oelgem. In tegenstelling tot Luik en Namen werden de oude forten te Antwerpen niet herbewapend, maar ingericht tot infanteriesteunpunten. De geschutskoepels die in 1914 nog door het Belgisch leger gebruikt werden, zijn allen door de Duitsers van hun kanonnen beroofd tijdens de bezetting. Vanaf het midden van de jaren ’30 wordt in elk fort een aantal stellingen voor lichte en zware mitrailleurs gebouwd. Aan elk bolwerk is een detachement van het 1ste Regiment Speciale Vestingseenheden (1SVE) toegewezen. Deze detachementen, ter sterkte van een compagnie infanterie komen onder bevel te staan van de regimenten van de 12Div.

Links van de 12Div bevindt zich de 13de Infanteriedivisie behorende tot het Vde Legerkorps (V/LK) terwijl rechts de 15Div staat opgesteld achter het Albertkanaal van Massenhoven tot Herentals. Ten oosten van de 12Div bevindt zich de 18Div die zich klaar houdt om een vertragend manoeuvre uit te voeren tussen de Vooruitgeschoven Stelling (langs het kanaal Dessel – Turnhout -Schoten) en Dekkingsstelling (langs het Albertkanaal).

Op 9 mei staan de drie infanterieregimenten van de divisie opgesteld in lijn achter de anti-tankgracht van de VPA [3]. Het 22ste Linieregiment (22Li) neemt de noordelijke ondersector (van het Kanaal Dessel – Turnhout – Schoten tot het fort van ‘s-Gravenwezel), voor zijn rekening, het 2de Linieregiment (2Li) bezet de centrale ondersector (vanaf het fort van ’s Gravenwezel tot en met de schans van Schilde) terwijl het 23ste Linieregiment (23Li) stelling neemt in de zuidelijke ondersector (vanaf de schans van Schilde tot het Albertkanaal). De 12Div beschikt voorts over een organiek artillerieregiment, het 7de Regiment Artillerie (7A). Het divisiehoofdkwartier staat opgesteld in het oude Fort 2 te Wommelgem. 

Cie C47/T13 van de 12Div
Bij de mobilisatie beschikte de 12de Infanteriedivisie (12Div) nog niet over C47 anti-tankkanonnen op T13 (Cie C47/T13). In maart 1940 wordt beslist de Cie C47/T13 op te richten. De drie regimenten van 12Div dienen personeel te leveren voor de oprichting van deze compagnie. Officieren, onderofficieren en soldaten worden uit de drie 14de Compagnies van de respectievelijke regimenten geplukt en naar Beverlo gestuurd om hun opleiding op T13 te krijgen. Elk bataljon zware bewapening (IVde Bataljon) van een infanterieregiment beschikte over een compagnie die was uitgerust met getrokken C47mm anti-tankkanonnen. Voor dit personeel zou de omvorming tot bemanning T13 minimaal zijn aangezien ze reeds vertrouwd waren met het kanon C47mm. De Cie C47/T13 van de 12Div zou bevolen worden door Kapitein-commandant F. Brunain, compagniecommandant van 14/IV/2Li. Door gebrek aan T13 werd de Cie C47/T13 van de 12Div nooit opgericht.

Geneeskundig Korps/12Div
De medische hulpplaats van de divisie bevindt zich aan de Langereep 18 te Wommelgem.

 

Staf/12Div
In zijn hoofdkwartier in het oude Fort 2 te Wommelgem ontvangt de divisie kort na middernacht het algemeen alarm. Alle eenheden van de divisie worden onmiddellijk op de hoogte gesteld van het alarm en begeven zich naar hun gevechtsstellingen. De Staf/12Div wordt om 06u00 verwittigd van de afkondiging van de algemene mobilisatie naar aanleiding van de Duitse inval.

Cie C47/T13 van de 12Div
Bij het uitbreken van de oorlog wordt iedereen teruggestuurd naar zijn respectievelijke compagnie. Cdt Brunain neemt het commando terug over van de 14Cie van het IV/2Li.

Staf/12Div
Vanaf de ochtend stromen Franse colonnes door de sector van de 12Div. De eenheden behoren tot het 7de Franse Leger [7(FRA)Leger] en zijn onderweg naar Nederland om er zoals afgesproken onze noorderburen bij te staan en de verbinding te vormen tussen de Nederlandse en de Belgische legers [4].

Staf/12Div
Het IVde Legerkorps meldt aan de 12Div dat de eerste troepen van de 18de Infanteriedivisie (18Div) zich door de  divisiesector zullen terugtrekken na het beëindigen van hun dekkingsopdracht aan het Kanaal Dessel-Turnhout-Schoten. Onder meer de IIIde Groep van het 3de Regiment Grenadiers (III/3Gr), de Groep Wielrijders van de 15Div (GpCy 15Div), de Groep Wielrijders van de 18Div (GpCy 18Div) en de Staf van de 15de Compagnie Genie zullen bij de 12Div binnenlopen.

Generaal-majoor Constant De Wulf.

Staf/12Div
Het Franse 7de leger beslist om Nederland opnieuw te verlaten en de eerste hun troepen trekken opnieuw door de sector van de 12Div, maar dan wel in zuidelijke richting. Rond het middaguur wordt gemeld dat de Duitse voorhoeden te Sint-Lenaarts het Verbindingskanaal Maas-Schelde bereikt hebben.

Het Groot Hoofdkwartier beslist in de vooravond om ook de westelijke helft van het Albertkanaal te verlaten en het veldleger volledig terug te trekken naar de Versterkte Positie Antwerpen en de K.W. Stelling. Ten zuiden van de 12Div moet de 15Div in wijzerzin pivoteren om vervolgens tussen het Albertkanaal en Lier post te vatten en zo de schakel te vormen tussen de VPA en de K.W. Stelling. De 12de Infanteriedivisie blijft zijn stellingen langs het zuidelijke deel van de anti-tankgracht van de VPA bezetten.

Staf/12Div
Het gros van de 18Div trekt nu door de Versterkte Positie Antwerpen en begeeft zich richting Deurne. Na het binnenlopen van de 18Div komt nu de 12Div in eerste lijn te liggen.

Staf/12Div
De Duitse opmars nadert langzaam maar zeker de vesting Antwerpen. De Belgische genie vernielt de bruggen op het eerste gedeelte van Verbindingskanaal Maas-Schelde en voert wegvernielingen uit op de invalswegen uit Turnhout. Als een der laatste geallieerde eenheden sukkelen de Franse 4de Dragons over de vernielde kruispunten na hun terugtocht uit Oostmalle.


Staf/12Div
Op 16 mei komt onverwachts het bevel van het Groot Hoofdkwartier om naar het westen terug te trekken. Zonder dat de K.W. Stelling en de VPA ten volle verdedigd werden moeten de stellingen worden prijsgegeven. In het zuiden wist het Duitse leger immers een doorbraak te forceren over de Maas in de streek van Sedan en in het noorden heeft Nederland zich overgegeven. De Belgische legerleiding zal het het veldleger terugtrekken op een nieuwe defensieve lijn langs  de as Terneuzen-Gent-Oudenaarde. De terugtocht zal starten tijdens de nacht van 16 op 17 mei en dient tegen 19 mei voltooid te worden. De 12Div moet ter plaatse blijven tot de nacht van 17 op 18 mei om de terugtocht naar de nieuwe defensieve lijn te dekken. 


Staf/12Div
Op het middaguur maken de troepen van 23Li contact met de vijand. Er breken vuurgevechten uit maar de vijand dringt niet aan om tot het Albertkanaal door te stoten. In de avond van 17 mei trekt de divisie terug naar Vlaanderen. Via Wommelgem, Borsbeek, Mortsel en Oude God marcheren de colonnes naar de Schelde. De stroom wordt hier via de door de Genie aangelegde militaire noodbrug overgestoken.


Staf/12Div
De regimenten van de divisie komen aan in hun rustkantonnement op de linkeroever tussen Kruibeke en de samenvloeiing van de Durme en de Schelde. 

  • Het 2Li bereikt haar nieuwe bestemming te Temse
  • Het 22Li kantonneert te Steendorp


Staf/12Div
De 12Div krijgt nog tijdens de nacht van 18 op 19 mei nieuwe orders: de divisie zal in reserve geplaatst worden achter het Afleidingskanaal van de Leie en zal er een sector rond Zomergem gaan bezetten. Het gros van de infanterie zal per trein in een ruk tot achter het kanaal gebracht. De overige eenheden moeten zich te voet verplaatsen.


Staf/12Div
De verschillende regimenten van de 12Div kantonneren in het gebied Zomergem-Hansbeke-Bellem-Ursel. 


Staf/12Div
Tijdens de conferentie van Ieper besluiten de geallieerden dat de Belgen zich zullen terugtrekken van de lijn Terneuzen-Gent-Oudenaarde. Er zal een nieuwe linie uitgebouwd worden over het Leopoldkanaal, het Afleidingskanaal van de Leie en de Leie zelf. Deze linie zal op 23 mei volledig moeten zijn. De 12Div wordt samen met de 11de Infanteriedivisie (11Div) onder bevel geplaatst van het IIde Legerkorps (II/LK) voor de verdediging van het Afleidingskanaal van de Leie.

Staf/12Div
Na de Duitse inname van Abbeville en Noyelle aan de monding van de Somme zijn de geallieerde legers in Noord-Frankrijk en Vlaanderen geheel omsingeld. Het geallieerde oppercommando heeft op 21 mei tijdens de Conferentie van Ieper besloten om de Schelde-linie op te geven. Hierop beslist de Belgische legerleiding tijdens de ochtend van 22 mei dat onze strijdkrachten niet zoals afgesproken zullen terugtrekken naar de IJzer, maar stand zullen houden langsheen de Leie en het Afleidingskanaal van de Leie. Het Groot Hoofdkwartier laat deze terugtocht in twee fases uitvoeren en bepaalt dat in een eerste fase de troepen opgesteld tussen het Bruggenhoofd Gent en Oudenaarde zich tijdens de nacht van 22 op 23 mei moeten terugtrekken naar de Leie. In deze fase zullen tevens een aantal troepen teruggetrokken worden uit het Bruggenhoofd Gent en de stad Gent. De troepen opgesteld langs het Kanaal Gent-Terneuzen zullen hun stelling pas ontruimen tijdens de tweede fase in de nacht van 23 op 24 mei.

De 12Div die zich reeds in de buurt van de nieuwe defensieve lijn bevindt vertrekt om haar nieuwe posities aan de oevers van het Afleidingskanaal in te nemen. De rest van de dag wordt besteedt aan het aanleggen van veldversterkingen.


Staf/12Div
De 12Div verdedigt de noordelijke sector van de zone van het II/LK terwijl de 11Div de zuidelijke sector voor zijn rekening neemt. Bij de 12Div worden het 23Li en het 2Li langsheen de kanaaloever geplaatst en wordt het 22Li in tweede echelon opgesteld.


Staf/12Div
De 12Div van Luitenant-generaal De Wulf bevindt zich nu aan het Afleidingskanaal tussen Veldekens en Ronsele. Het 2Li ligt op rechts, het 23Li op links. Van elk regiment bevinden zich twee bataljons in de voorste vuurlinie. Het 22Li bezet het tweede echelon. De manschappen hebben zich de voorbije 36 uur op verschillende stellingen moeten ingraven en zijn bijzonder vermoeid. De divisie wacht de Duitse aanval op het Afwateringskanaal af. Een eerste schuchtere poging van de vijand komt er in de vroege ochtend en al snel vallen de regimenten in lijn onder vuur wanneer de vijandelijke infanterie vanuit de opmars een plaatselijke doorbraak proberen te forceren. De Duitsers maken echter geen aanstalten om het kanaal over te steken en trekken zich terug. Het 2de Bataljon Genie bouwt daarop vier loopbruggen over het kanaal om elk bataljon in eerste lijn toe te laten om een waarnemingspost op de vijandelijke oever te bemannen. Even na 10u00 opent de Belgische artillerie het vuur en anderhalf uur laten de IV/6A en de I/13A een dicht storingsvuur neerkomen op de uitvalswegen van Eeklo. Het bombardement houdt de ganse dag aan. Rond 15u00 raken de patrouilles uitgestuurd door de eenheden in lijn naar de overkant van het kanaal in contact met de vijand die opnieuw oprukt. Rond 17u00 steken te Ronsele soldaten van de Duitse 208ste Infanteriedivisie via het loopbruggetje ten westen van Waarschoot de waterloop over. Ze overmeesteren bij verrassing de ploeg geniesoldaten bij de brug. Er vallen enkele schoten terwijl de vijand in steeds grotere getale het kanaal oversteekt. Zowel de Duitse en Belgische infanteristen worden op de kanaaloever onder vuur genomen door de mitrailleurs van de 4Cie van het 2Li waarop er enige paniek ontstaat in eigen rangen. Na een korte strijd nemen de overvallers zonder veel moeite het bataljonsvak van het I/2Li in. De Duitse aanvallers bezetten al vrij vlug een strook grond van ongeveer 600 meter breed op de oude posities van het I/2Li en de rechterflank van het III/23Li. 

Kolonel Dendal, regimentscommandant van 23Li laat het IIde Bataljon van 23Li een dwarsstelling opwerpen om de aanval in te dijken. Wanneer Dendal ontdekt dat een nu zo’n goeie kilometer van de kanaaldijk onbezet is, laat hij de 6de Compagnie van II/23Li in de sector van het 2Li binnendringen om zoveel mogelijk terrein terug in Belgische handen te krijgen. De Duitsers klampen zich vast aan elke vierkante meter en de gevechten zullen de ganse nacht aanhouden. Rond 18u30 wordt ook het EskCy van de 12Div ingezet om de tegenaanval te versterken. De wielrijders hebben tijdens hun tocht naar het kanaal een achtergelaten T13 tankjager aan de praat gekregen en met dit voertuig zuivert het eskadron de omgeving van de commandopost van het I/2Li. Een goed uur later versterkt de divisie de tegenactie met het III/2Li. Dit bataljon slaagt er in om het gat te dichten tussen de commandopost van het I/2Li en de 3de Compagnie van dit regiment dat nog steeds aan de kanaaloever standhoudt.


Staf/12Div
Omstreeks 04u15 wordt ook het I/22Li bij de tegenaanval gevoegd. De 9de Compagnie van het 2Li ondersteunt dit bataljon. Pas tegen de morgen slagen de Belgen erin de kanaaloever te bereiken. De T13 in handen van het EskCy 12Div neutraliseert verschillende Duitse mitrailleursnesten en vernietigt de voetbrug met zijn 47mm-kanon. De Duitsers zitten gevangen. Van de vijand geven 235 man, waaronder 5 officieren, zich over en worden door de Belgen afgevoerd. De overwinningsroes verdwijnt snel wanneer de Duitsers later op de dag nieuwe troepen aanvoeren om een brede aanval langsheen het ganse kanaal te lanceren.


Staf/12Div
Na de succesvolle tegenaanval is de westelijke oever van het Afleidingskanaal van de Leie volledig gezuiverd van vijandelijke elementen en opnieuw in Belgische handen. De invaller wil echter al snel een tweede poging wagen en lanceert vanaf 10u30 een reeks intense luchtaanvallen op de Belgische linies. De Duitse artillerie begint een nieuw voorbereidend bombardement rondom 13u00. Het bombardement neemt om 16u30 sterkt toe en drie kwartier later volgt een nieuwe infanterieaanval. Met een dubbele oversteekpoging in de ondersectoren van het 23Li en het 2Li kan de Duitse infanterie al snel twee kleine bruggenhoofden uitbouwen. Daarbij worden enerzijds het II/23Li en de Staf van het 23Li al snel met overrompeling bedreigd. Via de oversteek te Stoktevijver maken de Duitsers anderzijds contact met de 5de, 6de en 7de Compagnie van het II/2Li. De compagnies van het II/2Li worden al snel ingedeukt en moeten even voor 18u00 terrein prijs geven. Ook het III/2Li raakt betrokken bij de gevechten.

De 12Div werkt intussen aan een tegenaanval in de hoop de vijand terug over het kanaal te drijven. Het II/22Li krijgt het bevel een tegenaanval te ondernemen naar de stellingen van het 23Li via de as Most-Leischoot. Het III/22Li moet het 2Li gaan ontzetten met een tegenactie richting Ronsele en Stoktevijver. Rond 20u00 is de situatie bij het 23Li bijzonder verward en het 23Li wankelt op zijn stellingen. Ook het II/2Li is onder zware druk komen te staan. Het 2Li is echter nog steeds meester van de meeste delen van de kanaaloever. Het 2Li bezet ook nog steeds zijn tweede echelon langsheen een bosrand zo’n kilometer ten oosten van Ronsele.


Staf/12Div
Rond 10u00 vaardigt het II/LK nieuwe bevelen uit voor de terugtocht. De 12Div wordt naar het gebied rond Den Hoorn ten westen van Knesselare gestuurd. Talrijke eenheden van de 12Div zijn volledig uiteengeslagen zijn uiteengeslagen en vluchten weg in kleine groepjes. De divisie is al snel in volle aftocht van het Afleidingskanaal en zal voorlopig nier meer ingezet worden. 

Na de capitulatie

Slachtoffers

Bibliografie en Bronnen

  1. De oude forten en schansen van de VPA zijn verbonden door een nieuw aangelegde anti-tankgracht. De graafwerken voor de anti-tankgracht werden gestart in 1937 en de gracht werd pas voltooid in mei 1940. Vanuit de forten en de schansen kan scherend vuur afgegeven worden over de anti-tankgracht.  De hoofdwegen die de anti-tankgracht kruisen konden worden afgesloten met Cointet-elementen, de secundaire wegen waren voorzien van wegneembare militaire bruggen.
  2. Het Kanaal Dessel-Turnhout-Schoten is één van de zeven Kempische kanalen die de Maas met de Schelde verbinden. [On line beschikbaar]: https://binnenvaartinbeeld.com/nl/kanaal_dessel_turnhout_schoten/kanaal_dessel_turnhout_schoten [Laatst geraadpleegd 09 februari 2019].
  3. Tussen de forten en schansen werden vanaf 1936 nieuwe bunkers gebouwd. Een eerste rij bunkers, allen genummerd met de letter A of B gevolgd door een cijfer, werd gebouwd langs de gracht en liet toe scherend vuur af te geven langs de anti-tankhindernis. Al gauw bleek dat niet alle sectoren van de anti-tank gracht bevuurd konden worden waardoor de noodzaak om extra bunkers te bouwen zich voordeed. Een tweede lijn van intervalbunkers, werd gebouwd. Omdat er nog steeds dode hoeken waren werd uiteindelijk nog een rij bunkers bijgebouwd in 1939, bunkers genummerd met de letter Y en een cijfer. Deze bunkers werden uiteindelijk pas in maart 1940 opgeleverd door de aannemers en overgedragen aan de regimenten begin april 1940.
  4. “L’Armée Giraud en Hollande (1939-1940)”, door Lerecouvreux, Nouveaux Editions Latines, Paris, 1956. [Partieel On Line beschikbaar][Laatst geraadpleegd 22 juli 2016].